Bernard Shaw Diyor ki :

Aptallar, utanılacak bir şey yaptıkları zaman mazeret diye o işi her zaman yaptıklarını söylerler.


TORBALI NAHİYESİ NÜFUS DEFTERLERİNDE RUMELİ GÖÇLERİ [R.1323-1338 ( M.1907-1922)]

  • PDF
  • Yazdır
  • e-Posta

TORBALI NAHİYESİ NÜFUS DEFTERLERİNDE RUMELİ GÖÇLERİ

[R.1323-1338 ( M.1907-1922)]

 

 

                                                                                                                Necat ÇETİN *

 

 

Özet

            Torbalı Nüfus Müdürlüğü arşivinde bulunan idari birimlerin nüfus esas defterleri, Torbalı’ya balkanlardan gelen muhacir nüfus kayıtlarını da ihtiva etmektedir. Rumi 1323 ile 1338 yılları arasında toplam 316 hanenin kaydına ulaşılmıştır. Bu da yaklaşık 1580 kişi demektir. Kayıtlara göre en yoğun göç Balkan Savaşı sonrasıdır. 1329 (1913) yılında 95 hanenin kaydı vardır. İncelediğimiz dönemdeki 316 hanenin 236’sı (% 74.68) bugün “kapalı kayıt” durumundadır. Yani hane nüfus yönünden işlem görmemektedir. En fazla kapalı kayıt durumu 49 hane ile Torbalı nahiye merkezindedir.  

Anahtar kelimeler:Hane, nüfus kaydı, muhacır,

Yöntem

Torbalı İlçesi Nüfus Müdürlüğü arşivinde bulunan tüm Torbalı Nahiyesine bağlı merkez ve köylerin Rumi 1321 yılı (Miladi 1905 ) atik defterler kayıtları tarafımca Osmanlıcadan Latin harflerine bire bir çevirisi yapılmıştır. Tüm idari birimlerdeki Rumeli doğumlu olanlar tespit edilmiş, alınan bilgiler alan araştırması yapılmak sureti ile soyu devam eden ailelerin lakapları tespit edilmeye çalışılmıştır. Rumeli doğumlu 299 hane ve bu hanelerdeki 1244 kişi üzerinde, kayıtlara göre bazı tespit ve tahliller yapılmış, varılan sonuçlar 2008 yılında Samsun Mübadele Kongresinde tebliğ olarak sunulmuştu[1]. Bu araştırma 2008 yılı tebliğinin devamı niteliğinde olup, Torbalı nüfus defterlerindeki 1323 ile 1338 yılları arasında deftere kayıt olan Rumeli doğumlu 316 hane[2]reisi üzerine bir incelemeyi kapsamaktadır.

İdari taksimat

 Torbalı nahiyesi ilçe olduğu 1926 yılına kadar İzmir merkeze bağlı nahiyedir. Nahiye merkezinde (bu günkü Torbalı Mahallesi) idari birim olarak üç mahalle (Orta, aşağı ve yukarı mahalle), 41 köy ve bu köylere bağlı üç mahalle (Tepe- Ertuğrul, Sepetçiler[3]- Mecidiye, Meşhet – Bulgar) bulunmaktadır.[4] Bu köylerden Fetrek (Vişneli), Dere, Gökyaka Tekke, Cumalı ve Sinek Karyesi (Köyü) 1933 yılında idari birim olarak İzmir Kemalpaşa ilçesine[5] , Belenbaşı, Kırıklar[6] köyleri 1937 yılında ve Karacaağaç Köyü 1950 yılında İzmir Buca’ya, Havuzbaşı Köyü ise 1960 yılında İzmir Bayındır ilçesine Torbalı ilçesinden ayrılarak bağlanmıştır. 1948 yılında Tire ilçesinin idari birimi iken, Torbalı ilçesine bağlanan Kırbaş, Naime, Tulum, Subaşı, Atalanı(Burgaz) Göllüce ve Bülbülderesi köyleri 1905 yılında Torbalı nahiyesinin idari birimi olmadığı için araştırma alanı içine alınmamıştır.

Giriş

Osmanlı Devletinin Balkanlardaki[7] egemenliğini yitirdiği 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren, kaybedilen topraklar üzerinde yaşayan Türk-Müslüman kesimin önemli bir kısmı imparatorluğun hemen hemen her tarafına göç dalgası yaşamıştır. Özellikle 93 harbi olarak adlandırılan 1877 – 1878 Osmanlı Rus Savaşından sonra Balkan yarımadasından ve Ege adalarından Anadolu’ya muhacir akını hızla artmıştır. Rumeli göçleri imparatorluğun mevcut nüfus yapısını da değiştirmiştir. Göçlerin en büyük nedeni hiç şüphesiz Balkanlardaki yerleşik Türk-Müslüman halkın gerek Rus, gerek Bulgar ve Yunan mezalimine uğramasıdır. Özellikle Rus mezalimi ve Bulgar komitacılığı edebiyatımızda dahi yer bulmuştur[8]. Ancak genel anlamda göç nedenlerini üçe ayırabiliriz:   1- Baskı ve zulümler, 2 -Dinî Baskılar, 3 - Ekonomik Sebepler [9]. Rumi 1321 yani 1905 yılı nüfus yazımında, yaşan göç dalgasının kayıtlarını bulmak mümkündür. Asıl daha büyük dalga defter kayıtlarında da açık bir şekilde görüleceği üzere gerek Balkan savaşı öncesi ve sonrası “Felaket Yılları” dönemidir. Bu dönemde Balkanlardaki hemen hemen her yerden Torbalı’ya göç yağmuru yaşanmıştır[10]. İnceleme yaptığımız dönem bu dönemdir[11].

1321 (1905) sayım-yazımında kullanılan defterler hakkında kısa bilgi

 Torbalı Nüfus Müdürlüğü arşivinde “Atik Defterler” olarak adlandırılan inceleme yaptığımız defterler 50 X 75 cm boyutundadır. Bazı defterlerin sayfa yaprakları yıpranmış, yırtılmış haldedir. Kayıtlar çok düzgün bir yazı şekliyle rika (el yazısı) ile yazılmıştır. Defterlerin ilk sayfasında “İşbu defter 298 sayfadan ibaret olunur. Fi 10 Mart 1290” ibaresi vardır. Sonlarında ise “ Yenilemesi……/…./ 1978 tarihinde bitirilen……….. İdari birimi yeni ciltlere aktarıldı” ibaresi olup aktarımı yapan memurların adı-soyadı ve imzaları bulunmaktadır. Defterler 1978 yılına kadar kullanılmıştır.

            Rumeli’den gelenler için kayıtlarda genellikle “Muhacir” veya yer ismi belirtilerek “…….muhacirlerinden…./ ……….muhaciri……” ibaresi bulunmaktadır. Ancak sadece ismi yazan da vardır. Biz araştırmamızda araştırma dönemi tüm eski atik defterleri tarama yaparak Rumeli doğumlu olan hane reislerinin de kayıtları esas alınmıştır.

Deftere kayıt yıllarına göre göç

Nüfus defterlerinde incelediğimiz dönemden cumhuriyete kadar olan dönemde ( 1323–1338) 316 hanenin kaydı bulunmaktadır. 1322 yılına ait kayıt rastlanmamıştır. Bu göç sürecinde Balkan savaşına kadar olan dönemde göç hareketi normal seyrinde devam ederken savaşın sonu olan 1329 yılı yani 1913 yılında adeta bir göç patlaması yaşanmıştır. 95 hane ile 1913 yılı en kalabalık göç hareketinin olduğu yıldır. İnsanların bu sıkıntılı dönemde adeta canlarını zar zor kurtardıkları izlenimi vardır[12]. Unutulmaması gereken bir diğer olgu bu yıllarda kaç hane veya kişinin yerlerinden yurtlarından ayrıldıklarının bilinmemesidir. Ne yazık ki şuan için bu bilgilere ulaşmak da çok zordur. 1330 yani 1914 yılı ise 71 hane, 1331 yani 1915 yılı 49 hane 1332 yılı yani 1916 yılı 39 hanenin kaydı vardır. Devam eden yıllarda sayı normale düşer.  1323 yılı:  Bu yıl 3 hanenin kaydı vardır. 3 köye birer hane gelmiştir. 1324 yılı: Toplam gelen hane sayısı 11 ‘dir. En çok Tepeköy Ertuğrul Mahallesine 6 hanenin kaydı vardır. Bu hanelerin 3’ü Yenişehir’dendir. 1325 yılı: 3 hane,1326 yılı 2 hane, 1327 yılı 5 hane, 1328 yılı 3 hanenin kaydı bulunmaktadır.1329 yılı 95 hane ile adeta bir patlama yapmıştır. Çünkü bu tarih Balkan savaşının bittiği yıldır. 95 hanenin kaydı vardır. İdari birim olarak 25 hane Çaybaşı köyüne, gelen kişilerin doğum yeri ile 16 hane ile Koçana dikkati çekektedir.1330 yılında 71 hanenin kaydı vardır. Bu yıl en çok 16 nahiye merkezine 16 kişi gelmiştir. En çok  5 hane ile Katerin, Selanik, Alasonya  dikkat çekmektedir. 1331 yılında 49 hanenin kaydının dağılımı şöyledir. En fazla 9 hane ile Tepeköy Ertuğrul Mahallesi, geldikleri yer olarak ta 8 hane ile İştip’tir. 1332 yılında 39 hanenin 26 tanesi Torbalı’ya kayıt olmuştur. En çok 8 hane Ergeri’dendir. 1333 yılı 4 hane, 1334 yılı 11 haneden 9 tanesi Sepetçiler köyü Mecidiye Mahallesine kayıt olmuştur. 1335 yılında16 hane, 1336 yılında 3, 1337 yılında kayıt bulunmamakta, 1338 yılında ise 1 hanenin kaydı bulunmaktadır[13].

Hane numaralarının incelenmesi

 Deftere kayıt olan her haneye bir hane numarası verilmiştir. Ancak bilgilerin yeni defterlere aktarımın yapıldığında bazı hanelerin bilgileri hanenin nüfus yönünden işlem görmemesi üzerine yenilemeye alınmamıştır. Bu nedenlere ilk verilen hane numarası “HS” olarak yenilemeye alınanları ise “Hane” olarak adlandırdık.  316 haneden 82 hane kaydı (% 25.94) yenilemeye alınmamıştır.

Hane reislerinin doğum yerleri ve nüfus defterine göre kayıtlandıkları idari birimler: Defter kayıtlarına göre hane reislerinin doğum yerlerine göre baktığımızda en çok 30 hane ile “Koçana” kaydı bulunmaktadır. 21 hane Çaybaşı’na kayıt olmuştur.  Göç gelen yer ise 66 hane ile Torbalı nahiye merkezidir.1 hane reisinin doğum yeri yazılmamıştır[14]. Bazı idari birim özellikle belirtilmiştir. (Örneğin: Torbalı HS 132 “Yanya Tepedelen Sinan Mehmet” gibi)

Yaşı en küçük hane reisi 2 kişidir. Bunlar Dere köyü Hane 71 “Zelhova kazası muhacirlerinden Ruşen” ve Tepe Ertuğrul Mahallesinden HS 93 “Siroz muhacirlerinden Emine Hanım” a aittir. Her iki kayıtta 9 yaşındadır. Yaşı en büyük hane reisi ise Karacaağaç köyü Hane 43 “Muhacir Osman oğlu Osman” a aittir. Kayıtta 91 yaşındadır. Bu hane idari birimde “Macır Aliler” olarak tanınmaktadır.

Hane reislerinin cinsiyeti

 316 hane reisinin 23 tanesi (% 7.27) bayandır. Diğerlerinin (% 92.73) hepsi erkektir.

Hane reislerinin sanat ve sıfatları

 316 hane reisinin 220 tanesinin sanat ve sıfatları not düşülmüştür. Geriye kalan 116 hanenin sanat ve sıfatı yazılmamıştır. Dikkatimizi çeken hane reisi bayan olanların hiç birinin sanat ve sıfatının yazılmamış olmasıdır. En çok 78 hanede “rençber” olarak kaydı vardır. 43 hanenin sanat ve sıfatı “çoban”dır. 13 hane “amele” olarak kayıtlıdır[15].

Hanelerin nakil gelme ve nakil gitme kayıtları

 Deftere kayıtlı hanelerin 3 tanesi (%0.94) daha önceki idari birimlerden nakil yoluyla Torbalı’ya gelmişlerdir. Bu hanelerden ikisi Arslanlar Köyüne Gönen ve Manastır Kayalardan, bir tanesi de Tepeköy’e İzmir’den nakil gelmiştir. En çok nakil gitme 5 hane ile Torbalı’dandır. Toplam 25 hane ilçe içindeki bazı yerleşim birimlerine (9 hane) ve ilçe dışındaki idari birimlere (16) nakil gitmiştir. Diğer bir anlatımla gelen hanelerin % 7.91 başka idari birimlere nakil gitmiştir.

Hanelerin kapalı kayıt durumu

 İncelediğimiz dönemdeki 316 hanenin 236’sı (% 74.68) bugün “kapalı kayıt” durumundadır. Yani hane nüfus yönünden işlem görmemektedir. En fazla kapalı kayıt durumu 49 hane ile Torbalı nahiye merkezindedir. Bu sayıyı 39 hane ile Çaybaşı köyü takip etmektedir. Bu oran bayağı yüksek bir orandır. Yaklaşık 4/3 ‘ü hanesi işlem görmemektedir[16].  Bunun nedenleri arasında hanenin erkek soyunun devam etmemesi, bazı hanelerdeki erkeklerin seferberlik döneminde askerde kalmasıdır[17].

Hanelerin 198 tanesinin (%62.65) soyadları defterde yazılmıştır. Soyadı alan hanelerden ancak 41 tanesi (% 20.70) bu gün işlem görmekte olup diğerleri “kapalı kayıt” ( % 79,30) konumundadır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 



* Araştırmacı Yerel Tarihçi,  Uzman Tarih Öğretmeni ve Okul Müdürü  Torbalı - İZMİR      Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir

 

[1]Bakınız Necat Çetin,” Rumi 1321 Yılı (Miladi 1905) Torbalı Nahiyesi Osmanlı Nüfus Yazımında Rumeli Doğumluların Nüfus Kayıtları Üzerine İnceleme”, Kongreye sunulan Tebliğ, Samsun, 2008.

[2] Prof.Dr. Nejat Göynüç, “Hane deyimi hakkında”, İ.Ü.E.F. Tarih Dergisi 32, (1979), s.331–348.

[3] Sepetçiler köyü bugünkü Çaybaşı Atatürk mahallesidir. Daha sonrası Sepetçiler ve Mecidiye Çaybaşı çatısı altında birleşmiştir.

[4]  Ertuğrul 1335 yılında Tepeköy’den ayrı bağımsız mahallesi olmuştur.

[5] Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi 30.05.1933 tarih ve 9603 sayılı belge.

[6] Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi 05.05.1937 tarih ve 12976 sayılı belge.

[7]Balkan coğrafyası için bakınız: Donalt Edgar Pıccher, Osmanlı  İmparatorluğunun Tarihsel Coğrafyası, (Çev. Bahar Tırnakçı), İstanbul, 2007 ( 3. baskı).

[8]Örneğin Ömer Seyfettin’in “Bomba” , Zağra Müftüsü Hüseyin Raci Efendi, Tarihçe-i Vak'a-i Zağra.

[9]  Bu konuda pek çok araştırma yapılmıştır. Bir örnek vermek gerekirse: Bilal Şimşir, Rumeli’den Türk Göçleri, I,II, III,Nedim İpek, Rumeli’den Anadolu’ya Türk Göçleri, Ankara ,1999.

[10]Osmanlı coğrafyasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Müslüman ahalinin neden Anadolu"yu tercih ettiğini Prof. Karpat şöyle açıklıyor: "Gelenler, Türkiye"deki toplumla kendisi arasında tarih, kültür ve din birliği görüyordu. O devirde, Bulgaristan"da, Bulgarca konuşan Müslüman bir Pomak, vatanı olarak Türkiye"yi görüyordu. Balkanlardan gelen muhacirlerin, Pomak, Boşnak, Arnavutların hemen hepsi "Türk" değildi. Ama bunlar kendilerini siyasî olarak "Türk" görüyordu.  Bakınız: Kemal Karpat, Osmanlı Nüfusu (1830-1914), (Çev. Bahar Tırnakçı), İstanbul, 2003.

[11]Göçlerin yeni bir toplum oluşturma konusunda yaptığı katkıyı anlatırken Prof. Karpat bir başka önemli ayrıntıya dikkat çekiyor:"Her yerde olduğu gibi Osmanlı devletinde de göçmenler fakirdir, geldiği toplumun yabancısıdır. Sosyal sınıf olarak da en alt tabakada yer alırlar. Halbuki Osmanlıda muhacirler iyi karşılanmıştır. Bunun temel sebebi İslam kültüründe yer alan muhacire iyi muamelede bulunma felsefesinin özümsenmesidir." Nitekim, yerli halk da muhacire yardımcı olmak için elinden gelen yardımı esirgememiştir. Böylece, büyük bir kaynaşma kolayca halledilmiştir. Bakınız: Kemal Karpat, Osmanlı Nüfusu (1830-1914), (Çev. Bahar Tırnakçı), İstanbul, 2003.

[12] Torbalı Hane 190 IŞIK ailesinden 1950 doğumlu Abdi Işık ile 04/07/2009 günü Torbalı’da yapılan görüşmede Serfiçe’den gelen ve göçü yaşayan babaannesinin kendisine anlattıklarından hatırladıkları şöyledir: “Serfiçe’deki köye Bulgar komitacılarının baskın yapacağı haberi gelmiş.  Bu duyumu ciddiye alan dedem, her şeylerini olduğu gibi bırakarak köyden kaçmışlar. Yakındaki bir Rum köyündeki papazın evine sığınmışlar. Ertesi gün kaçmayanlar yani tüm köy Bulgar komitacılar tarafından katledilmiş. Kimseyi sağ bırakmamışlar.  Dedem ve babaannem merkep sırtında Torbalı’ya gelmişler. Canlarını zor kurtarmışlar”.

[13] Ekteki  yıllara göre göç tablosuna bakınız.

[14] Ekteki hane reislerinin doğum yerleri ve nüfus defterine göre kayıtlandıkları idari birimler tablosuna bakınız. Toplam 96 idari birim tespit edilmiştir.

[15] Ekteki  hane reislerinin sanat ve sıfatları tablosuna bakınız.

[16] Ekteki İdari birimlere nakil gelen – nakil giden ve kapalı kayıt durumu tablosuna bakınız.

[17] Seferberlikte askerde kalanlar ekteki defter kayıt listesinde belirtilmiştir.

***

Sayın Okur:

Araştırmaya ait tabloları yazıya eklemeye muvaffak olamadım. Eğer bu tabloları görmek ya da araştırmacının diğer çalışmalarını incelemek isterseniz, sitemize mesaj ya da yorum yolu ile bildirebilirsiniz. Böyle bir talebiniz olduğunda biz sizinle araştırmacı arasında irtibat sağlayacağız.

Saygılarımızla...

 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Destan Romanlar

GENÇLİKTE VERİLEN SÖZ
Tuva Türklerinin Alday Buvçu Destanı, 104 sayfa.
Temin Adresi:
22 Kitaplık Setin Kampanya Fiyatı: 45 TL 
 

Sitemiz Facebookta

Joomla Templates and Joomla Extensions by ZooTemplate.Com

Ziyaretçi İstatistikleri

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugün1422
mod_vvisit_counterDün2816
mod_vvisit_counterBu Hafta12854
mod_vvisit_counterGeçen Hafta25224
mod_vvisit_counterBu Ay65982
mod_vvisit_counterGeçen Ay146124
mod_vvisit_counterToplam17546335

Şimdi: 110 misafir, 1 üye, 1 bots var.
IP: 34.229.113.106