Beethoven Diyor ki :

Hayatı sevmiyor musunuz..? Öyleyse zamanı israf etmeyiniz, çünkü hayat ondan yapılmıştır.


İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

  • PDF
  • Yazdır
  • e-Posta

 

alt  

 

     İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı,  Türklerin var olduğu günden İslamiyeti kabul ettikleri X. Yüzyılın sonları, XI. Yüzyılın başlarına kadar devam eder. Bu dönemi ilk yazılı ürünümüz kabul edilen Orhun Abidelerinin yazıldığı 8. yüzyıla kadar  sözlü ürünler dönemi, daha sonraki döneme de yazılı ürünler dönemi adını veriyoruz.


A-:SÖZLÜ ÜRÜNLER DÖNEMİ

a:KOŞUK
b:SAGU
c:SAV
d:DESTAN

 

B:YAZILI ÜRÜNLER DÖNEMİ
a:YENİSEY YAZITLARI
b:ORHUN YAZITLARI


SÖZLÜ ÜRÜNLER DÖNEMİ
Türkler,  M.S. VIII. Yüzyılda  Göktürk Kitabeleri'ne ( Orhun Abideleri)  kadar henüz yazıyı kullanmadıkları için edebi ürünlerini sözlü olarak verirler. Bu dönem edebiyatı, sözlü olarak üretilmiş ve kulaktan kulağa yayılarak varlığını sürdürmüştür. Türkler bu dönmde Şamanizm, Maniheizm, Budizm gibi dinlerden  etkilenmişlerdir.
 

Genel özellikleri:
1.Bu dönem edebiyatı müzik eşliğinde (“kopuz” adı verilen sazla) dile getirilmiştir. 

2.Ölçü, ulusal ölçümüz olan “hece” ölçüsüdür. 

3.Nazım birimi dörtlüktür. 

4.başka dillerden etkilenmemiş tamamen arı ve  yalın bir dili vardır. 

5.Dizelere genel olarak yarım uyak hâkimdir. 

6.Daha çok doğa, aşk ve ölüm konuları işlenmiştir. 

7.Bu dönemle ilgili bilgi veren elimizdeki en önemli ve eski kaynak Kaşgarlı Mahmut’un “Divan-ı Lügat-it Türk” adlı eseridir. 
 
A:KOŞUK: 

 

“Sığır” denilen sürek avları sırasında söylenen şiirlerdir. Konusu daha çok doğa, aşk, savaş ve yiğitliktir. Bu tür daha sonra Halk edebiyatında “Koşma” adıyla anılmıştır.

Öpkem kelip ogradım
Arslanlayu kökredim
Alplar başın togradım
Emdi meni kim tutar

Kanı akıp yoşuldu
Kabı kamug deşildi
Ölüg birle koşuldu
Togmuş küni uş batar

Kaklar kamug kölerdi
Taglar başı ilerdi
Ajun tını yılırdı
Tütü çeçek çerkeşür

Etil suwı aka turur
Kaya tübi kaka turur
Balık telim baka turur
Kölün takı küşerür

ÖZELLİKLERİ

1. Dörtlüklerle söylenilir.
2. Hece vezni kullanılmıştır.
3. Yiğitlik, aşk, tabiat gibi konular işlenir.
4. Halk edebiyatındaki karşılığı “koşma’’, Divan edebiyatındaki karşılığı ‘’gazel’’dir.
5. Kafiye düzeni aaab, cccb, dddb şeklindedir.
6. Sığır denilen sürek avlarında söylenen lirik şiirlerdir.
7.Kopuz eşliğinde söylenir.

B:SAGU: 

“Yuğ” adı verilen ölüm törenlerinde, ölen kişilerin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren şiirlerdir. Halk Edebiyatında  ağıt , divan edebiyatında mersiye adını alır.

Yuğ: Bu törende, ölen kişinin cesedi çadırın içinde yere yatırılır; yakınları çadırın dışında koyun, at, sığır cinsinden kurbanlar kesip yere bırakır; sonra hep birden atlara binip ağlayarak, kurt gibi uluyarak çadırın çevresinde yedi kez dönerler, sagular söylerler, bir yandan da yüzlerini bıçakla çizerek kanatırlardı. Zamanı gelip de ölü gömülünce yeniden kurbanlar kesilir, mezarın çevresinde de atlarla yedi kez dönülürdü.
Türklerdeki “Şamanlık” inancına göre, ölen bir kişinin ruhu göğe çıkamazdı. Cesetten ayrılan ruhların bir “temizlenme” devri geçirmeleri gerekirdi. Bunun için, ilkbaharda ya da yazın ölenler yapraklar sararınca; güzün ya da kışın ölenler yapraklar yeşerince gömülürdü. Ölenlerin değerli eşyası ve yakılan atının külü de birlikte gömülür; mezarının çevresine de hayatta iken öldürdüğü düşman sayısınca taş ya da heykel dikilirdi. Bunlara da “balbal” adı verilirdi.
Ayıca, yuğ törenine özel olarak ağlayıcılar gelir ya da getirilirdi. Bunlara “sığıtçı” denirdi.

NOT: Gerek “sığır” ve “şölen” , gerekse “yuğ” törenlerinde çalgıyla söylenen bu şiirler, söylendikleri çağda yazıya geçirilmemiştir. İslamlıktan sonra, 11. yüzyılda, Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügat’it Türk adlı eserinde Saka Türkleri hükümdarı Alp Er Tunga’nın ölümü üzerine söylenmiş bir sagu örneğine rastlanmaktadır. 
     


Alp Er Tunga Sagusu

Alp Er Tunga öldi mü
Issız ajun kaldı mu
Ödlek öcün aldı mu
Emdi yürek yırtılur!

Ödlek yırag közetti
Ogrı tuzak uzattı
Begler begin azıttı
Kaçsa kah kurtulur?

Ulşıp eren börleyü
Yırtın yaka urlayu
Sıkrıp üni yurlayu
Sıgtap közi örtülür

Begler atın argurup
Kadgu ânı turgurup
Mengzi yüzi sargarup
Korkum angar türtülür.

Ödlek arıg kevredi
Yunçıg yavuz tavradı
Erdem yeme savradı
Ajun begi çertilür.

Ödlek küni tavratur
Yalnguk küçin kevretir
Erdin ajun sevritür
Kaçsa takı ertilür

Bilge bögü yunçıdı
Ajun eti yençidi
Erdem eti tınçıdı
Yerge tegip sürtülür

Ögreyüki mındag ok
Mında adın tıldag ok
Atsa ajun ograp ok
Taglar başı kertilür

Könglüm içün örtedî
Yatmış başıg kartadı
Keçmiş ödük irtedi
Tün kün geçip irtelür.





C-SAV
Günümüzdeki atasözünün karşılığıdır. Akılda kalan, sözlü gelenekle nesilden nesile aktarılan özlü bir anlatım biçimidir

ÖRNEKLER
Aç ne yemez tok ne timez    (Aç ne yemez, tok ne demez)
Uma kelse kut gelir            (Eve konuk gelse uğur da geli
Suw bermeske süt ver       (Su vermeyene süt ver)
Biş erngek tüz ermes          (Beş parmak düz(bir)olmaz)
İt ısırmas at tepmes time    (İt ısırmaz at tepmez, deme)

 

D- DESTAN VE ÖZELLİKLERİ

1.Aslı Farsça olan dâstân sözcüğünden gelen destan kelimesi, Fransızca epope, Yunanca epos şiir karşılığıdır.
2.Destanlar henüz aklın ve bilimin toplum hayatına tam anlamıyla hâkim olmadığı ilk çağlarda ortaya çıkmış sözlü edebiyat ürünleridir. 
3.Destanlar, ulusların, özellikle tarih yazımının henüz yaşam bulmadığı dönemlerine ışık tutmaları bakımından önemlidir. Ayrıca, ulusların tarih sahnesine çıkışlarını, komşularıyla olan ilişkilerini ve kendi kültür dokularını var eden değerleri anlamak bakımından da önemli kaynaklardır. 
4-Destan, Epik karakterli bir yaşayışın, zaman, yer ve olaylar içindeki yansımalarının olay örgüsü biçiminde sözlü olarak aktarılmasıdır.
5-Milletleri derinden etkileyen tarihî ve sosyal olayları anlatan edebî eserlere destan adı verildiğini biliyoruz. Bu tür edebî eserler deprem, bulaşıcı hastalık, kuraklık, kıtlık, yangın, göçler, savaşlar ve istilâlar gibi önemli olayların etkisiyle tarihin eski çağlarında meydana gelmiştir.

6- Dünyanın ilk destanı olarak kabul gören Gılgamış Destanı Mezopotamya’da Akat ve Sümerlere ait bir destandır.
 

Destanlar üç safhada oluşur: 
a) Çekirdek Safhası: Bu safhada milletin hayatında iz bırakan önemli tarihî ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmiş efsanevî kahramanlar görülür. 
b)Yayılma Safhası: Bu safhada, söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesle geçer. 
c) Derleme (yazıya geçirme) Safhası: 
Bu safhada, sözlü gelenekte yaşayan destanı, güçlü bir şair, bir bütün hâlinde derleyip manzum olarak yazıya geçirir. Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir. 



DESTANLARIN GENEL ÖZELLİKLERİ 
1- Destanlar yazanları belli olmadığı için anonimdirler.
2- Genellikle manzumdurlar. Az olmakla beraber nazım-nesir karışık olan destanlar da vardır. Bazıları, manzum şekilleri unutularak günümüze nesir hâlinde ulaşmıştır. 
3- Olağan ve olağanüstü olaylar iç içedir. 
4- Destan kahramanları tanrı, yarı tanrı, insan olmak üzere olağanüstü özelliklere sahiptir. 
5- Destanlar, tarihî ve sosyal olaylardan doğarlar. Bu eserlerde genellikle, yiğitlik, aşk, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi temalar işlenir.

6- Destanlar masalla roman arasında bir çizgide geçer. Ne masallar kadar tamamen hayal ürünü ne de romanlar kadar tamamen gerçeği yansıtırlar.

Destan Çeşitleri

a)Doğal  Destan: Anonim olan ve birtakım olaylar sonucu nesilden nesile aktarılarak oluşan destanlardır. 
b) Yapma Destan: Kimin tarafından yazıldığı belli olan, doğal destanlara benzeyen destanlardır.


DOĞAL DESTANIN ÖZELLİKLERİ

. Anonim bir özellik taşır.
. Çoğu manzumdur; nazım ve nesir karışık olanına az rastlanır.
. Nazım biçimi ve uyak , destanı yaratan halkın geleneğine bağlıdır.
. Gerçek ve gerçekdışı olaylar iç içedir.
. Destan kişileri beden ve karakter özellikleri bakımından hem olağan hem de olağanüstü özellikler taşır.
. Destanlarda anlatılan olayların zamanı aşağı yukarı bellidir.
. Destanlar çok uzun manzum öykülerdir. Kırgızlara ait Manas destanı 400 bin dizeden oluşur.
. Destanlarda daha çok kahramanlık, yiğitlik, dostluk , aşk , ölüm , yurt sevgisi konuları işlenir.

 

İSLAMİYET ÖNCESİ  TÜRK DESTANLARI

1. Altay Türklerine ait- Yaratılış Destanı

2. Saka Türklerine ait- Alp Er Tunga Destanı

3- Saka Türklerine ait- Şu Destanı

4. Hun Türklerine ait- Oğuz Kağan Destanı

5. Göktürklere ait-Bozkurt Destanı

6. Göktürklere ait- Ergenekon Destanı

7. Uygur Türklerine ait-Türeyiş Destanı

8. Uygur Türklerine ait- Göç Destan

 

İslamiyetten Sonraki Türk Destanları

1. Kazak-Kırgız :Manas Destanı

2. Türk-Moğol : Cengiz Han Destanı

3. Tatar-Kırım Timur ve Edige Destanları

4.Karahanlı Dönemi: Satuk Buğra Han Destanı 

5.Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı Dönemleri 
a. Seyid Battal Gazi Destanı 
b. Danişmend Gazi Destanı 
c. Köroğlu Destanı 

DÜNYANI BELLİ BAŞLI DESTANLARI

Yunan Destanları: İlyada ve Odysseia

İran Destanı: Şehnâme

Alman Destanı: Nibelungen Destanı

Fransız Destanı:Chansen de Röland.

Rus Destanı:İgor

Japon destanı: Şinto


YAPMA DESTANLAR

İlahi Komedya: Öteki dünyaya Dante’nin yaptığı 7 günlük gezi anlatılır.( Dante-İtalyan Edebiyatı)

Kaybolmuş Cennet: Âdemle Havva’nın cennetten yeryüzüne inişleri anlatılmıştır.( Milton – İngiliz Edebiyatı)

Kurtarılmış Kudüs: I. Haçlı seferinde Kudüs’ün alınışı anlatılır. (Tasso-İtalyan Edebiyatı)

Üç Şehitler Destanı: Kurtuluş Savaşından bazı kesitler anlatılır .( Fazıl Hüsnü Dağlarca)

 

 

 

Son Güncelleme: Çarşamba, 02 Nisan 2014 16:21

 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile

Destan Romanlar

İKİZ KARDEŞLER
Özbek Türklerinin Erali Şirali Destanı, 110 Sayfa
Temin Adresi:
22 Kitaplık Setin Kampanya Fiyatı: 45 TL  

Sitemiz Facebookta

Joomla Templates and Joomla Extensions by ZooTemplate.Com

Ziyaretçi İstatistikleri

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterBugün6888
mod_vvisit_counterDün6109
mod_vvisit_counterBu Hafta12997
mod_vvisit_counterGeçen Hafta39139
mod_vvisit_counterBu Ay57371
mod_vvisit_counterGeçen Ay157243
mod_vvisit_counterToplam18313180

Şimdi: 297 misafir, 4 bots var.
IP: 3.215.182.36